Co i jak pisać w cudzysłowie – porady redaktora

Cudzysłów służy do wyróżniania małych i dużych fragmentów tekstu – od pojedynczego wyrazu aż po długie cytaty. Komputeryzacja sprawiła niestety, że jego polscy użytkownicy narażeni są na nieustanny kontakt z jego wypaczoną formą, o czym napiszę poniżej. Oto najważniejsze informacje o cudzysłowie i o tym, jak go poprawnie stosować.

Cudzysłów w poprawnej postaci

W języku polskim należy stosować wyłącznie cudzysłów drukarski (znany też pod nazwą cudzysłów apostrofowy), który rozpoczyna się dwoma znaczkami na dole, a kończy dwoma znaczkami na górze. To, co zawierają liczne strony internetowe, czyli “”, to jedynie cudzysłów amerykański – stosowanie takich cudzysłowów jest błędem.

Jak zrobić cudzysłów

Tylko nieliczne edytory tekstu, w tym MS Word, potrafią wstawiać prawidłowe polskie cudzysłowy. W wielu sytuacjach trzeba jednak wstawiać cudzysłowy ręcznie. W Windows odbywa się to następująco:

1. Włącz klawiaturę numeryczną i na niej wpisuj kody cyfrowe.
2. Wstukaj (lewy) Alt 0132, żeby otworzyć cudzysłów (utworzyć cudzysłów dolny).
3. Wpisz wyróżniane słowa.
4. Wstukaj (lewy) Alt 0148, żeby cudzysłów zamknąć.

Cudzysłów stawiamy oczywiście bezpośrednio obok wyrazu lub wyrażenia, bez spacji:

Nie piszemy „adres email”, lecz „e-mail”. Nie piszemy „cudzyslow”, lecz „cudzysłów”.

Cudzysłów w cudzysłowie

Czasem zdarza się tak, że np. cytowana w cudzysłowie wypowiedź zawiera coś, co również wymaga użycia cudzysłowu. W takiej sytuacji z pomocą przychodzi cudzysłów francuski i cudzysłów niemiecki:

Tak wygląda cudzysłów ostrokątny francuski i niemiecki. Używamy go jako cudzysłowu wewnętrznego (przeważnie wersji niemieckiej, bo francuska występuje przede wszystkim w słownikach, w tym w internetowym Słowniku języka polskiego PWN). W razie wątpliwości szukaj w Tablicy znaków.

Każdy z nich to zarazem tzw. cudzysłów ostrokątny. W praktyce wyglądają tak:

„Jeśli masz wątpliwości, szukaj w »Gazecie Wyborczej«”, zasugerowała mi koleżanka.

cudzysłów «znak graficzny w postaci dwóch par przecinków: „ ” lub rzadziej w innej formie, np. << >>, >> <<, w które ujmuje się wyrazy, powiedzenia lub zdania cytowane» (Słownik języka polskiego PWN)

Rzadziej używany bywa cudzysłów definicyjny: ‘’ – spotykamy go zazwyczaj w publikacjach naukowych.

Cudzysłów jako oznaczenie cytatów lub tytułów jest alternatywą dla kursywy. Najczęściej piszący ma do wyboru, który sposób wyodrębniania wybrać. Trzeba jednak pamiętać o konsekwencji: jeżeli w tekście występują np. różne tytuły piosenek, to albo wszędzie należy użyć cudzysłowu, albo wszędzie kursywy. Poprawna pisownia wymaga konsekwencji, jeśli więc raz użyłeś cudzysłowu, to i w dalszej części tekstu używaj cudzysłowów. Jeżeli jakieś wyrażenia zapisałeś kursywą, postępuj tak dalej.

Odmiana słowa „cudzysłów”

Nie tylko sam znak, ale i jego poprawna nazwa sprawia czasem kłopoty. „W cudzysłowie czy w cudzysłowiu?” – takie pytanie zadają sobie nierzadko Polacy. Poprawna jest ta pierwsza wersja. Jeśli więc zastanawiasz się, czy coś jest w cudzysłowie czy w cudzysłowiu, pamiętaj, że Rów -> w rowie, Ostrów -> w Ostrowie, a więc i w cudzysłowie.

 

To przykazanie z pewnością warto sobie wziąć do serca. Ten krótki tekst napisał Stanisław Jerzy Lec. A jaka jest poprawna odmiana słowa „cudzysłów”?

M cudzysłów

D cudzysłowu

C cudzysłowowi

B cudzysłów

N cudzysłowem

M cudzysłowie

W cudzysłowie

Przyszedł mi do głowy taki wierszyk. Może dzięki niemu łatwiej Ci będzie tę odmianę zapamiętać:

Nocka ciemna, księżyc w nowiu

Snem spokojnym śni Warszawa

Nigdy nie mów „w cudzysłowiu”

Bo twój grób porośnie trawa

Trzymaj słownik w pogotowiu

Bądź Polakiem, co się zowie

Nie mów nigdy „w cudzysłowiu”

Dobra forma? „W cudzysłowie”!

Co piszemy w cudzysłowie

Cudzysłowu używamy:

– do cytowania:

Mówimy wtedy: „Tak, takie jest życie! Zobacz, to prawda. Nawet on tak twierdzi. Taka jest rzeczywistość”.

(Katarzyna Ostrowska)

– do wyrażania ironii:

Nie macie nawet jajecznicy w tym waszym „menu”?

– do wyodrębniania wyrazów obcych stylistycznie:

Wedle wszelkich znaków na niebie i na ziemi, Unia Europejska zdrowo się „wkurzy” na polski rząd.

– do oznaczania nazw własnych lub ich części, także pseudonimów:

„Bernard” walczył w zgrupowaniu „Radosław” Armii Krajowej, w batalionie „Czata 49”.

Często bywa tak, że wypowiedź zawarta w cudzysłowie zawiera komentarz. Nie trzeba wtedy cudzysłowu zamykać i znowu otwierać, ponieważ wtrącenie można wyodrębnić myślnikami. Przykładem niechaj będzie cytat:

„Też pomysły – rzekł cudzysłów. –

Śmiać się można z tych pomysłów,

Bo kto czytał różne wiersze,

Wie, że mam w nich miejsce pierwsze”.

(Jan Brzechwa, „Znaki przestankowe”)

Cudzysłów a inne znaki interpunkcyjne

Czasami obok cudzysłowu musi wystąpić inny znak interpunkcyjny.

Jeśli jest to kropka, stawiamy ją po cudzysłowie:

Prawidłowa forma brzmi „osiołkowi w żłoby dano”.

Ze znakiem zapytania postępujemy ostrożnie. Jeżeli pytajnik dotyczy wyrażenia lub wyrazu zawartego w cudzysłowie, to stawiamy go wewnątrz:

„Jesteś w formie?” to ulubione pytanie trenera.

Jeśli pytajnik dotyczy całego zdania, to zgodnie z regułami języka polskiego stawiamy go po cudzysłowie:

Kto powiedział, że „strona bierna jest niepożądana w treści sprzedażowej”?

Jeżeli urywamy cytat i zaznaczamy to wielokropkiem, to po cudzysłowie:

„Deszcze niespokojne potargały sad”… to fragment piosenki, którą znały wszystkie dzieci w PRL.

Ale uwaga: wielokropek w nawiasie kwadratowym oznaczający skrócenie cytatu (przede wszystkim w publikacjach naukowych) wstawiamy wewnątrz cudzysłowu:

Zbigniew Herbert napisał kiedyś, że „Łzy prawdziwe są gorące, wskutek czego bardzo trudno oddzielić je od twarzy. […]”.

Mam nadzieję, że uda Ci się to zapamiętać.

Czego nie pisać w cudzysłowie

Warto ponadto pamiętać, aby cudzysłowu nie nadużywać w sytuacjach, gdy używamy w tekście utartych związków frazeologicznych. Chodzi o wyrażenia, które język polski doskonale zna:

! To słowo to znak, że wyrządziłem ci „niedźwiedzią przysługę”.

W cudzysłowie nie zapisujemy też słów tworzących przenośnię:

! Twoja strona internetowa „sprzedaje” tylko złudzenia, a nie słowniki PWN. Szkoda słów…

! Zimą w Bałtyku kąpią się gdańskie „morsy”, czym zadziwiają wielu ludzi.