Dywiz, półpauza, pauza – czym się różnią?

Jak zrobić długi myślnik

To niezbyt piękne językowo pytanie jest oczywiście ukłonem w stronę wiadomej wyszukiwarki, ale w tym miejscu wyjaśnię, jak pod Windows uzyskiwać każdy omawiany znak graficzny. Dywiz (łącznik) to nic innego jak kreseczka po prawej stronie zera na typowej klawiaturze. Nieco trudniej jest wstawiać pozostałe znaki. Zobacz:

Jak powstaje półpauza? Word pozwala ją uzyskać poprzez wciśnięcie klawiszy Ctrl oraz minusa na (włączonej) klawiaturze numerycznej. W WordPressie, Notatniku i innych programach, a także on-line trzeba (też przy włączonej klawiaturze numerycznej) wcisnąć (lewy) Alt oraz (na numerycznej) 0150.

Podobnie jest ze znakiem pauzy: w MS Word jest to kombinacja Ctrl + Alt + minus (na numerycznej) albo (lewy) Alt oraz 0151 (na numerycznej).

Jak stosować poszczególne znaki

Dywiz

Słowo to w dopełniaczu brzmi „dywizu”, nie „dywiza”.

Łącznik, jak sama nazwa wskazuje, służy do łączenia członów wyrazowych. Chodzi tu o:

• słowa z przedrostkami anty-, arcy-, eks-, pseudo-, super- i ultra-, łączone z wyrazami pisanymi dużą literą, np. super-Amerykanin, pseudo-Niemiec czy ultra-Europejczyk;
• złożone nazwy miejscowości, a także dzielnic: Bielsko-Biała, Kędzierzyn-Koźle, Wrocław-Fabryczna;
• nazwiska złożone z dwóch wyrazów: Korwin-Mikke, Nowak-Jeziorański, Śledzińska-Katarasińska;
• połączenia dwóch równorzędnych przymiotników, w tym kolorów: czerwono-czarny, (Instytut) Przemysłowo- Handlowy;
• połączenia dwóch równorzędnych rzeczowników: murarz-tynkarz, zbrojarz-betoniarz itp. ;
• połączenia z niby- i quasi-;
• utarte wyrażenia typu raz-dwa, hokus-pokus itp.;
• wyrażenia z dwoma przymiotnikami różniącymi się pierwszym członem: trzy- i siedmiokrotny, nisko- i wysokoobrotowe;
• odmieniane skróty: ZUS-u, PKS-u, PiS-u;
• zakresy liczbowe oznaczające wartość przybliżoną (10-20 tysięcy złotych);
• zakresy czasowe i miejscowe, np. jesień-zima, Warszawa-Gdańsk;
• znak przeniesienia wyrazu do następnego wiersza.

Pamiętaj: połączenia z użyciem dywizu nigdy nie zawierają spacji: 1979-1980, ale nie: 1979 – 1980. W tym drugim wypadku można użyć półpauzy (1979 – 1980).

Półpauza i pauza

Te dwa znaki omówię łącznie, ponieważ w gruncie rzeczy oznaczają to samo i mają takie same zastosowania. Nadrzędnym znakiem jest pauza. Półpauza wypiera ją jednak w druku, toteż prawdziwy myślnik spotykamy coraz rzadziej, a jeśli już, to przeważnie w dialogach:

— To nie do pomyślenia — stwierdził ojciec.

— A to dlaczego? — zdziwiła się Marzena.

Powszechną praktyką jest zastępowanie pauzy, czyli myślnika, półpauzą. Poprawia to estetykę tekstu.

Użycie myślnika i półpauzy:

• przerwa w wypowiedzi, zawieszenie głosu oraz wtrącenia: Spotkanie odbędzie się – mocno w to wierzę – z pożytkiem dla obu stron. Po pierwsze – omówimy wszystkie sprawy. Po drugie – poszukamy porozumienia.
• ogólne określenie czegoś wcześniej sprecyzowanego: Płocie i uklejki, okonie i leszcze, karpie i jesiotry – całe to towarzystwo pływa sobie gdzieś tu pod nami.
• podobnie jak w dialogach, również krótkie cytaty można opatrywać wtrąceniami ujętymi w półpauzy lub pauzy, np. Jeśli dobrze się wwąchać – pisał Kapuściński – to wszędzie śmierdzi:
• wyliczenia: tu myślnika można użyć w roli punktora;
• oznaczenie początku i końca jakiejś trasy, np. Samolot pokonuje trasę Wrocław – Warszawa w 50 minut;
• mecze i pojedynki sportowców: Śląsk – Legia, Banasiak – Jaworski;

podobnie jak w przypadku dywizu, myślnik i półpauza mogą być stosowane w zakresach liczbowych i datach. Ze spacją lub bez: Byłem tam jakieś dwa – trzy razy w latach 1990 – 2000. Poprawniejszy jest zapis bez spacji. 

Co jeszcze warto wiedzieć o pauzie i półpauzie:

Po pierwsze – istotna jest konsekwencja. W przypadku, gdy piszemy tekst i użyjemy w nim pauzy, nie należy sięgać w nim po półpauzę i odwrotnie.

Jeżeli myślnik znajdzie się na granicy między wierszami, to należy go pozostawić na końcu. Postawienie go na początku następnego wiersza jest błędem.

W zasadzie myślnik jest zawsze otoczony spacjami. Wyjątek stanowią zakresy liczbowe, a także sytuacja, w której oddzielamy autora lub źródło od cytowanego tekstu. Tu myślnik wystąpi bez spacji – zobacz:

Szukaj swobody, a staniesz się niewolnikiem swoich pragnień. Szukaj dyscypliny, a znajdziesz wolność.

—Frank Herbert

Jeżeli w tekście przed myślnikiem ma wystąpić kropka, pytajnik, wielokropek albo wykrzyknik, to znaki te pozostawiamy:

— Patrz na ten znak graficzny! — Łącznik najwyraźniej nie wydał jej się właściwy w tym miejscu. — Baranie! Przecież tu powinna być pauza. Znak otoczony spacjami, a nie dywiz! Łącznik to jakieś twoje przekleństwo, ciągle go używasz!

— Nie ciągle, lecz często… — Mój głos wyrażał rezygnację. — Po prostu staram się dbać o tekst, a często potrzebny jest dywiz. Co ja zrobię, że tak go nie lubisz? Szukaj uważniej, a znajdziesz miejsca, w których myślnik jest zbędny.