Jak prawidłowo sporządzać wyliczenia

Blogerzy i webmasterzy uwielbiają wyliczenia, czyli listy numerowane i punktowane. Nic w tym dziwnego: listy takie znacząco zwiększają przejrzystość tekstu. Pozwalają zawrzeć istotne treści w niewielu słowach i w uporządkowany sposób. Sporządzenie prawidłowej listy jest stosunkowo proste, jest jednak kilka reguł, których należy przestrzegać. Dylematy pojawiają się wtedy, gdy piszący ma rozstrzygnąć o tym, jak uporządkować elementy wyliczenia, czy rozpoczynać je wielką czy małą literą oraz jak kończyć.

Jak oznaczać elementy wyliczenia

Przede wszystkim należy wybrać jeden sposób i trzymać się go konsekwentnie w całym tekście. Do wyboru mamy cyfry arabskie z kropką (1., 2., 3. itd.), małe litery z nawiasem (a), b), c) itd., cyfry rzymskie z kropką (I., II., III., …) oraz punktory, czyli symbole graficzne.

Nie stosujemy natomiast cyfr z nawiasem, cyfr z dwoma nawiasami, małych liter z kropką ani małych liter z nawiasami.

Jak rozpoczynać i kończyć wyliczenie

Obowiązują tu następujące zasady:

1. Elementy wyliczenia rozpoczynamy małą literą, jeżeli nie stanowią samodzielnych zdań.W liście, którą właśnie czytasz, jest inaczej.
2. Na końcu każdego elementu wyliczenia stawiamy przecinek, średnik lub kropkę(kropkę na końcu zdania, o przecinku i średniku napiszę poniżej).
3. Znak interpunkcyjny możemy pominąć,jeżeli wyliczenie zaczyna się od punktora, a jego elementy są krótkie, nie stanowią samodzielnych zdań ani nie zawierają przecinków.

Ostatni element wyliczenia zawsze zamykamy kropką.

Wyobraźmy sobie zatem panią X, która uznała, że ma dość swego męża i za pośrednictwem adwokata skierowała do sądu pozew o rozwód z orzekaniem o winie, wskazując winę pozwanego, który:

• chlapie
• chrapie
• pije
• bije

Nie było żadnego powodu, by rozpoczynać elementy wyliczenia dużą literą. Ponieważ zaczynają się od punktora, są krótkie, nie zawierają przecinków ani nie mają charakteru zdań, jedynym znakiem interpunkcyjnym jest obowiązkowa kropka na końcu całej listy.

Co zrobił pozwany pan X? Też poszedł do adwokata i tam wspólnie sporządzili odpowiedź na pozew, z której wynikało, że winna rozpadu pożycia jest pani X. Uzasadniono to tym, że powódka pozwalała sobie:

1. systematycznie zdradzać swojego męża,
2. notorycznie przypalać wodę na herbatę,
3. permanentnie trwonić wspólny majątek.

Średnik i kropka na końcu – kiedy?

Tu również elementy wyliczenia zaczynają się małą literą, bo nie są zdaniami. Ponieważ są wielowyrazowe, zamykamy je przecinkiem (a ostatni oczywiście kropką). Co począć w sytuacji, gdy w elementach wyliczenia pojawia się przecinek? Wtedy na końcu wszystkich elementów oprócz ostatniego postawimy średnik. Nasza pani powódka sporządziła pismo procesowe, w którym wyjaśniła, że pozwalała sobie:

1. męża zdradzać, ale tylko od czasu do czasu;
2. wody na herbatę nie przypalać, a jedynie ją solić;
3. majątek trwonić, ale swój, bo tylko ona cokolwiek zarabiała, podczas gdy mąż był bezrobotny.

Państwo X rozwiedli się ostatecznie bez orzekania o winie, a adwokat pana X zażądał honorarium w wysokości 4 tysięcy złotych. Pan X zdziwił się, że adwokat chce aż takiej sumy i poprosił o uzasadnienie. Adwokat napisał mu wtedy:

1. Wysłuchałem cierpliwie Pańskiego ględzenia.
2. Sporządziłem doskonałą odpowiedź na pozew.
3. Reprezentowałem Pana na rozprawach.
4. Potrzebuję pieniędzy, ponieważ oświadczyłem się Pańskiej byłej żonie i chcę jej kupić pierścionek.

Mamy tu do czynienia z pełnymi zdaniami, toteż każde z nich zaczyna się wielką literą i każde zakończone jest kropką.

Za skomplikowane to wszystko? Nie martw się, od tego są korektorzy. Napisz do mnie, a zadbam o to, by Twoje teksty były poprawne. 

Ważna jest konsekwencja

To jeszcze nie koniec zasad. Nie dość, że wszystkie wyliczenia w tekście powinny się zaczynać od tego samego elementu (niniejszy artykuł jest pod tym względem źle napisany, ale to dlatego, że chciałem dać przykłady punktorów, cyfr i liter), to jeszcze wszystkie elementy pojedynczego wyliczenia powinny mieć tę samą formę. Jeżeli mają inną, należy wyliczenie przeredagować i formę ujednolicić: same rzeczowniki, same wyrażenia bezokolicznikowe, same zdania itp. Na przykład po przeczytaniu tego tekstu powinieneś:

a) pokiwać z uznaniem głową;

b) wydrukować tekst i oprawić go w ramki;

c) wysłać link do tego tekstu do wszystkich swoich znajomych.

Co zrobić z odmianą rzeczowników? Wróćmy jeszcze do pani X, która w międzyczasie została panią mecenasową. W liście do swojej przyjaciółki napisała, że swojemu nowemu mężowi zazdrości:

• pazerności
• bezwzględności
• bezkompromisowości.

Gdyby ta lista była dłuższa i pani mecenasowa uznałaby, że dopełniacze mogą utrudnić lekturę, mogłaby nieco przeredagować wyliczenie i napisać, że cechami, których zazdrości nowemu mężowi, są:

• punktualność
• opanowanie
• staranność.

________

W trakcie pisania tego tekstu korzystałem z książki Adama Wolańskiego Edycja tekstów. Inne źródła, w tym np. Słownik interpunkcyjny PWN, podają miejscami inne reguły. Różnice mogą dotyczyć przede wszystkim zalecanych oznaczeń elementów wyliczenia.